مىكردند . نهاد « وكالت » ، از روزگار امامت امام صادق عليه السلام ، به تدريج استقرار يافت « 1 » و به دليل حبس طولانى و شديد امام كاظم عليه السلام ، به سرعت قوّت گرفت و در روزگار امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام به دليل محدوديت شديد ارتباط با امام ، كارآيى خود را نشان داد و راه را براى پذيرش غيبت امام ، هموار كرد . امام زمان عليه السلام نيز با استفاده از اين نهاد ، نايبان خاصّ خود را در روزگار غيبت ، معيّن نمود و رابطهء خود را با مردم از طريق ايشان سامان داد و پس از مدّتى ، ارتباط خود را با اين بزرگان نيز قطع نمود و شيعيان را براى باورمندى به امامِ ناپيدا و پيروى از فرمان‌هاى غير مستقيم پيشواى نهان ، آماده ساخت . در كنار وكيلان ، از افراد ديگرى به نام « ابواب ائمه عليهم السلام » نيز ياد شده است . اينان ، خواصّ ائمّه عليهم السلام و نزديك‌ترين كسان به ايشان بوده‌اند و گاه كه وضعيت ارتباط مردم با امام عليه السلام به حدّ اقل مىرسيد و حبس‌ها و فشارهاى سياسى ، مانع حضور امام در جامعه مىشد ، باب‌ها دريچهء اتّصال مردم با امامان مىگشتند و اين نكته ، آمادگى عملى مردم را براى تحمّل فقدان امام ، بالا مىبرد و سرانجام ، همين نهاد ، دوران غيبت صغرا را با چهار نايب خاصّ ولى عصر عليه السلام ، به عنوان دورهء گذار از حضور هميشگى به غيبت مطلق ، با موفّقيت پشت سر نهاد . « 2 » 2 . ارجاع به عالمان نياز ديگر شيعيان به امام ، پاسخگويى به پرسش‌هاى فقهى ، اعتقادى و هر آن چيزى بود كه به كار زندگى اخروى ايشان مىآمد . امامان عليهم السلام اين نياز را خود در طول دو قرن و نيم حضورشان بر طرف ساختند و ميراث علمى بزرگى را از خود بر جاى نهادند و اصول علم را ترسيم نمودند و راه تفريع و نتيجه‌گيرى را نيز به مسلمانان آموختند . آنان با تعليم روش اجتهاد منطقى به ياران بزرگ خويش ، اندك اندك ،

--> ( 1 ) . ر . ك : تاريخ سياسى غيبت امام ، جاسم حسين : ج 12 ص 134 . ( 2 ) . ر . ك : رازداران حريم اهل بيت عليهم السلام ، جواد سليمانى : ص 53 - 60 .